Standardet e dyfishta të BE-së ndaj Kosovës (I)
Melodia e një kënge nacionaliste serbe, e interpretuar më 15 nëntor 2026 në një koncert të organizuar nga Komisioni Evropian në Bruksel, ka hapur një debat që shkon përtej përzgjedhjes së repertorit muzikor. Simbolika e saj, e lidhur me mohimin e shtetësisë së Kosovës, ngre pyetje për ndjeshmërinë historike të institucioneve evropiane dhe për pasojat e qasjes së tyre ndaj Kosovës. Episodi merr peshë të veçantë kur vendoset përkrah vendimeve të tjera të Brukselit që, në emër të neutralitetit ndaj statusit, mund të prodhojnë trajtim asimetrik të Kosovës dhe Serbisë.
Sylë UKSHINI
Paradoksi bëhet edhe më i madh kur merret parasysh se, për të dytin vit radhazi, përfaqësuesit e institucioneve të Kosovës nuk u ftuan në këtë forum, ndërsa një melodi e lidhur me nacionalizmin serb në vitin 1989 u performua si pjesë e programit kulturor të një aktiviteti që synonte të promovonte unitetin dhe pajtimin evropian. Kështu, Kosova mungonte në përfaqësimin institucional, por ishte e pranishme si objekt i një narrative muzikore që kundërshton sovranitetin e saj.
Mosftesa e Kosovës nuk është një hollësi protokollare, por një tregues tjetër i mospërputhjes ndërmjet retorikës evropiane dhe praktikës institucionale. Fakti që Kosova nuk u përfaqësua në Forumin për Zgjerim, ndërsa në programin shoqërues u interpretua një melodi me ngarkesë nacionaliste serbe, e bën këtë kontradiktë veçanërisht të dukshme. Brukseli vazhdon të flasë për perspektivën evropiane të Kosovës, por në praktikë nuk i siguron asaj pjesëmarrje të barabartë në hapësirat ku diskutohet pikërisht kjo perspektivë. Kjo mospërputhje ngre pikëpyetje serioze për besueshmërinë e politikës së zgjerimit dhe për standardet me të cilat Bashkimi Evropian i trajton Kosovën dhe Serbinë. Një asimetri e tillë, edhe pa qenë synim i deklaruar i institucioneve evropiane, mund t’i japë një përfitim simbolik dhe politik të tërthortë klasës politike në Serbi, duke krijuar përshtypjen se pretendimet e saj ndaj Kosovës tolerohen më lehtë sesa kërkesa legjitime e Kosovës për trajtim të barabartë si shtet. Në këtë mënyrë, perspektiva evropiane rrezikon të mbetet më shumë një premtim retorik sesa një proces i besueshëm dhe gjithëpërfshirës.
Komisionerja e Zgjerimit Marta Kos shprehu keqardhje dhe sqaroi se përzgjedhja e këngës u bë nga muzikantët dhe nuk përfaqësonte qëndrimin e Komisionit Evropian. Megjithatë, problemi nuk mbaron me këtë sqarim. Institucionet evropiane nuk mund të pretendojnë të jenë vetëm organizatorë teknikë të aktiviteteve të tyre, pa qenë përgjegjëse për përmbajtjen dhe mesazhet që përcjellin ato. Kënga “Oj Kosovo, Kosovo”, e njohur edhe si “Sa Kosova zora sviće”, daton që nga viti 1989, kur regjimi i Slobodan Millosheviqit po ndërtonte një platformë për mobilizimin nacionalist serb, ndërsa Kosova po përballej me shtypjen e autonomisë dhe fillimin e një periudhe të gjatë shtypjeje politike. Prandaj, problemi nuk është kultura serbe, por instrumentalizimi i saj përmes një simbolizmi që mbart pretendime territoriale ndaj Kosovës.
Reagimet ndaj këtij incidenti nuk kanë ardhur vetëm nga Kosova. Ish-ministri i Punëve të Jashtme të Malit të Zi, Miodrag Vllahoviq, e cilësoi interpretimin e melodisë si një provokim të qëllimshëm me mesazhe të qarta politike. Sipas tij, përfshirja në një aktivitet evropian e një simbolike që nënkupton pretendime territoriale dhe mohon shtetësinë e vendeve të pavarura përbën një gabim të rëndë diplomatik, i cili cenon jo vetëm figurën e komisioneres për Zgjerim, Marta Kos, por edhe besueshmërinë e Komisionit Evropian. Vllahoviq ngriti pyetjen se si mund të promovojë BE-ja marrëdhënie të mira fqinjësore, ndërkohë që në një aktivitet të organizuar prej saj krijohet hapësirë për mesazhe që bien ndesh me këtë objektiv.
Po aq domethënës ishte reagimi i aktivistes serbe për të drejtat e njeriut, Natasha Kandiq, e cila e cilësoi ngjarjen si të turpshme dhe pyeti publikisht nëse përfaqësuesit e organizatave joqeveritare serbe të pranishëm në forum kishin reaguar ose kishin kërkuar ndërprerjen e interpretimit. Reagimi i saj tregon se kundërshtimi i simbolikës nacionaliste serbe nuk kufizohet në qëndrimet e Kosovës: ai artikulohet edhe nga zëra kritikë të shoqërisë civile serbe, mbi bazën e respektimit të të drejtave të njeriut dhe marrëdhënieve të mira fqinjësore.
Reagimet e Vllahoviqit dhe Kandiqit e nxjerrin incidentin përtej polemikës Kosovë–Serbi: i pari thekson përgjegjësinë diplomatike të organizatorëve, ndërsa e dyta përgjegjësinë qytetare për të kundërshtuar simbolikën nacionaliste. Vlerësimi se provokimi ishte i qëllimshëm mbetet interpretim politik, jo provë e një veprimi të koordinuar.
Megjithatë, për të kuptuar peshën politike të këtij incidenti, duhet të shkojmë përtej melodisë dhe të shohim pamjen e përgjithshme të marrëdhënieve midis Kosovës dhe Bashkimit Evropian. Një nga shembujt më domethënës të kësaj qasjeje është vendimi në vitin 2024 për të përfshirë pasaportat serbe të lëshuara nga Drejtoria e Koordinimit të Serbisë për banorët e Kosovës në regjimin e udhëtimit pa viza.
Këto dokumente, të cilat nuk u përfshinë në liberalizimin e vizave për Serbinë në vitin 2009, lëshohen nga një strukturë shtetërore serbe që vazhdon ta trajtojë Kosovën brenda kornizës administrative të Serbisë. Përfshirja e tyre në regjimin pa viza u propozua nga Komisioni Evropian në vitin 2023 dhe u miratua nga institucionet e BE-së në vitin 2024.
Formalisht, Brukseli e justifikoi këtë vendim me nevojën që të gjithë banorët e Ballkanit Perëndimor të gëzojnë të njëjtin regjim të lëvizjes së lirë. Por, politikisht, vendimi vendosi një precedent shqetësues: BE pranoi për qëllime vizash dokumente të lëshuara nga një autoritet serb që e trajton Kosovën si pjesë të territorit të Serbisë. Kjo nuk përbën njohje ligjore të sovranitetit serb mbi Kosovën. Megjithatë, pasojat politike të vendimit nuk mund të injorohen. Në vend që të promovonte integrimin institucional të serbëve të Kosovës përmes dokumenteve të Republikës së Kosovës, BE-ja krijoi mundësinë që një kategori qytetarësh të vazhdonin të mbështeteshin në dokumentet e një shteti tjetër.
Këtu qëndron kontradikta: BE-ja kërkon integrimin e komunitetit serb në institucionet e Kosovës, ndërsa vendime të tilla mund të zvogëlojnë nxitjen për përdorimin e dokumenteve të saj. Incidenti muzikor dhe politika e pasaportave nuk provojnë një strategji të përbashkët, por ngrenë pyetje të ngjashme për mënyrën si trajtohet sovraniteti i Kosovës.
Statusi i kandidatit: problemi nuk është teknik, por politik
Një tjetër provë e kufizimeve strukturore të politikës evropiane ndaj Kosovës është dështimi për të shqyrtuar kërkesën e saj për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Kosova paraqiti kërkesën e saj në dhjetor 2022. Pothuajse katër vjet më vonë, kërkesa ende nuk ka marrë trajtimin institucional që do të hapte rrugën për statusin e vendit kandidat.
Pengesë thelbësore mbetet mungesa e konsensusit politik brenda BE-së, sidomos për shkak të pesë shteteve që nuk e njohin pavarësinë e Kosovës: Spanja, Greqia, Rumania, Sllovakia dhe Qiproja. Kjo nuk i përjashton detyrimet e Kosovës për reforma, por tregon se avancimi i aplikimit nuk varet vetëm nga performanca e saj institucionale. Mosshqyrtimi i aplikimit ka pasoja që shkojnë përtej simbolikës së statusit kandidat: ai e lë Kosovën pa një udhërrëfyes të qartë institucional për fazat e ardhshme të integrimit, dobëson parashikueshmërinë e procesit dhe e vështirëson lidhjen ndërmjet reformave të brendshme dhe perspektivës evropiane. Në këtë mënyrë, një proces që duhet të mbështetet në kritere të njohura rrezikon të perceptohet si i kushtëzuar nga mosmarrëveshjet për statusin.
Dialogu i Brukselit dhe iluzioni i dy palëve të barabarta
Këto zhvillime krijojnë një problem edhe më të madh për besueshmërinë e Bashkimit Evropian si ndërmjetës në dialogun Kosovë-Serbi. Në teori, dy palë janë ulur në Bruksel duke negociuar normalizimin e marrëdhënieve. Megjithatë, në praktikë, krijohet gjithnjë e më shumë përshtypja se nuk kemi të bëjmë me dy palë që trajtohen sipas të njëjtave standarde. Serbia vazhdon të mos e njohë pavarësinë e Kosovës, të kundërshtojë anëtarësimin e saj në organizatat ndërkombëtare dhe ta trajtojë Kosovën si pjesë të territorit të saj kushtetues. Megjithatë, në procesin e dialogut, presioni për kompromise të reja institucionale shpesh përqendrohet në Kosovë. Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013 dhe Marrëveshja Bazë e vitit 2023, së bashku me Aneksin e Zbatimit të Ohrit, ilustrojnë këtë kontradiktë. Kosova është zotuar të krijojë një mekanizëm të veçantë për komunat me shumicë serbe, ndërsa Serbia vazhdon të refuzojë të njohë shtetësinë e Kosovës. Në veçanti, Neni 7 i Marrëveshjes Bazë të vitit 2023, i cili parashikon rregullime të përshtatshme për vetë-menaxhimin e komunitetit serb, ka hapur një debat mbi kufijtë midis të drejtave kolektive, vetëqeverisjes lokale dhe autonomisë politike.
Problemi nuk qëndron në garantimin e të drejtave të komunitetit serb. Këto të drejta janë pjesë e rendit kushtetues të Kosovës dhe standardeve evropiane. Problemi lind kur kërkohen rregullime të reja institucionale pa përcaktuar qartë kufijtë e kompetencave dhe pa u siguruar që ato nuk do të krijojnë një nivel të ri pushteti me karakter etnik. Kjo krijon një paradoks: Kosova kërkohet të jetë një shtet multietnik për shqiptarët, ndërsa në të njëjtën kohë inkurajohet krijimi i një strukture të veçantë institucionale bazuar në shumicën etnike serbe.
Si pasojë, krijohet përshtypja se ekzistojnë dy koncepte të Kosovës: një Kosovë multietnike, ku identiteti shtetëror dhe shumica shqiptare duhet të kufizohen nga kompromise të vazhdueshme, dhe një Kosovë tjetër, ku kërkohen mekanizma gjithnjë e më të veçantë të organizimit politik për komunitetin serb. Në këtë mënyrë, dialogu rrezikon të transformohet nga një instrument për normalizimin e marrëdhënieve në një mekanizëm për rihapjen, kapitull pas kapitulli, të kompromisit të madh ndërkombëtar të përfshirë në Paketën Ahtisaari.
Kosova tashmë ka pranuar një model të gjerë të decentralizimit, mbrojtjes së trashëgimisë fetare dhe përfaqësimit të garantuar të komuniteteve. Nëse çdo marrëveshje e re prodhon kërkesa shtesë vetëm nga njëra anë, atëherë procesi nuk e përfundon konfliktin, por institucionalizon vazhdimin e tij.
Nga Marrëveshja e Ohrit te Këshilli i Evropës
Një nga kontradiktat më të dukshme në politikën evropiane është qëndrimi ndaj anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës. Marrëveshja Bazë e vitit 2023, përkatësisht neni 4 i saj, përcakton që Serbia nuk do të kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në organizatat ndërkombëtare. Megjithatë, kur çështja e anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës hyri në një fazë vendimtare në vitin 2024, procesi u kushtëzua politikisht nga hapat që lidhen me Asociacionin e Komunave me shumicë serbe.
Kjo krijoi një situatë paradoksale. Një marrëveshje e ndërmjetësuar nga BE-ja kërkonte që Serbia të mos pengonte anëtarësimin ndërkombëtar të Kosovës, ndërsa disa shtete kryesore evropiane vendosën kushte të tjera për avancimin e saj. Edhe pse BE-ja si institucion nuk vendos për anëtarësimin në Këshillin e Evropës, ndikimi politik i shteteve të saj anëtare në këtë proces është i pamohueshëm.
Artikull i përzgjedhur dhe përpunuar automatikisht nga Zani Digjital.
