Kur rinia proteston, heshtja e institucioneve bëhet përgjegjësi politike
Një reflektim mbi demokracinë, dinjitetin e të rinjve dhe përgjegjësinë institucionale në Shqipëri dhe Kosovë, në dritën e përvojës akademike dhe politike evropiane.
Prof. Dr. Dr. H. Krasniqi, politikan komunal në Gjermani FWV (Partia e Pamvarur Politike)
Ekzistojnë momente në jetën e një shoqërie kur zëri i të rinjve nuk është më thjesht një shprehje pakënaqësie, por shndërrohet në një paralajmërim për gjendjen e institucioneve dhe për drejtimin që po merr e ardhmja e vendit. Protestat studentore që kanë përfshirë Shqipërinë gjatë ditëve të fundit nuk duhet të shihen vetëm përmes pamjeve të përplasjeve në rrugë, reagimeve politike apo ndërhyrjeve policore. Ato kërkojnë një analizë më të thellë mbi marrëdhënien ndërmjet shtetit, qytetarit dhe brezit të ri.
Përtej kërkesave konkrete për arsim më cilësor, kushte më të mira studimi dhe perspektivë profesionale, protestat ngrenë një pyetje thelbësore:
Çfarë ndodh me një demokraci kur të rinjtë fillojnë të besojnë se zëri i tyre dëgjohet vetëm atëherë kur dalin në rrugë?
Kjo pyetje nuk i përket vetëm Shqipërisë. Ajo është me rëndësi edhe për Kosovën dhe për çdo shoqëri që synon të ndërtojë institucione demokratike të qëndrueshme.
Protesta si simptomë e një problemi më të thellë
Në mjekësi, një simptomë nuk është gjithmonë vetë sëmundja. Ajo mund të jetë shenja e dukshme e një çrregullimi më kompleks, që kërkon diagnostikim të kujdesshëm.
Në një kuptim analogjik, edhe protestat shoqërore mund të tregojnë probleme që janë zhvilluar për një kohë të gjatë.
Pakënaqësia e të rinjve nuk lind domosdoshmërisht brenda një dite. Ajo mund të grumbullohet përmes përvojave të përsëritura të pasigurisë, mungesës së perspektivës, vështirësive ekonomike dhe perceptimit se institucionet nuk u përgjigjen nevojave të tyre.
Kur studentët kërkojnë arsim më të mirë, ata nuk kërkojnë vetëm kushte fizike më të përshtatshme në universitete.
Ata kërkojnë që investimi i tyre në dije, kohë dhe përpjekje të ketë kuptim.
Kur kërkojnë meritokraci, ata kërkojnë një shoqëri ku aftësia dhe përgatitja profesionale të kenë peshë më të madhe sesa lidhjet personale apo përkatësia politike.
Dhe kur shprehin shqetësim për të ardhmen, ata kërkojnë siguri se vendi i tyre mund t’u ofrojë mundësi reale për zhvillim.
Prandaj, reduktimi i protestave vetëm në një përplasje ndërmjet qeverisë dhe kundërshtarëve të saj politikë rrezikon të lërë në hije dimensionin e tyre shoqëror.
E drejta për të protestuar dhe kufijtë e saj demokratikë
Protesta paqësore është një e drejtë themelore demokratike.
Ajo përfaqëson një nga mekanizmat përmes të cilëve qytetarët mund të shprehin pakënaqësinë, të kërkojnë ndryshime dhe të ushtrojnë kontroll publik mbi institucionet.
Por mbrojtja e kësaj të drejte nuk nënkupton justifikimin e dhunës.
Sulmet ndaj njerëzve, dëmtimi i pronës publike apo private dhe rrezikimi i sigurisë së qytetarëve nuk mund të trajtohen si pasoja të parëndësishme të pakënaqësisë shoqërore.
Njëkohësisht, institucionet shtetërore kanë detyrimin që reagimi i tyre të jetë i ligjshëm, i nevojshëm dhe proporcional.
Përdorimi i forcës nga policia duhet t’i nënshtrohet kontrollit dhe përgjegjësisë ligjore. Pretendimet për tejkalim kompetencash duhet të hetohen në mënyrë të pavarur dhe transparente.
Demokracia nuk kërkon zgjedhjen ndërmjet sigurisë dhe lirisë.
Ajo kërkon mbrojtjen e të dyjave përmes shtetit të së drejtës.
As dhuna e protestuesve nuk e zëvendëson argumentin demokratik, as forca e shtetit nuk e zëvendëson detyrimin për dialog.
Çfarë na mëson përvoja e politikës komunale në Gjermani?
Prej tetë vitesh jam i angazhuar në politikën komunale në Gjermani, si anëtar i Këshillit Komunal të Neuhausenit, në kuadër të Freie Wähler Vereinigung.
Kjo përvojë më ka dhënë mundësinë të njoh nga afër rëndësinë e vendimmarrjes lokale, të përgjegjësisë institucionale dhe të komunikimit ndërmjet përfaqësuesve politikë dhe qytetarëve.
Në politikën komunale, shumë nga vendimet më të rëndësishme nuk kanë karakter spektakolar.
Ato lidhen me shkollat, kopshtet, infrastrukturën, shërbimet publike, planifikimin urban dhe përdorimin e buxhetit.
Megjithatë, pikërisht këto vendime ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e përditshme të njerëzve.
Nga kjo përvojë kam kuptuar se një institucion nuk duhet të presë derisa pakënaqësia të shndërrohet në krizë për të komunikuar me qytetarët.
Dialogu duhet të jetë pjesë e funksionimit të përditshëm demokratik.
Kjo nuk do të thotë se çdo kërkesë qytetare mund të realizohet menjëherë. Burimet financiare janë të kufizuara, interesat mund të jenë të ndryshme dhe vendimmarrja kërkon kompromis.
Por qytetari duhet të ketë mundësinë të kuptojë se si merret një vendim, mbi cilat kritere mbështetet dhe kush mban përgjegjësi për të.
Përvoja gjermane nuk është pa mangësi. Edhe këtu ekzistojnë burokracia, konfliktet politike dhe pakënaqësitë qytetare.
Megjithatë, një mësim mbetet i vlefshëm:
Autoriteti institucional nuk forcohet duke shmangur kritikën, por duke krijuar mekanizma për ta dëgjuar dhe trajtuar atë.
Universiteti nuk duhet të jetë fabrikë diplomash
Si profesor dhe akademik, e konsideroj veçanërisht shqetësuese çdo situatë në të cilën të rinjtë humbasin besimin te vlera e arsimit.
Universiteti nuk duhet të jetë thjesht një institucion që prodhon diploma.
Ai duhet të jetë hapësirë e mendimit kritik, e kërkimit shkencor, e debatit të lirë dhe e zhvillimit intelektual.
Një universitet që nuk nxit pyetje kritike rrezikon të humbasë një pjesë të misionit të tij akademik.
Një sistem arsimor që nuk krijon lidhje të besueshme ndërmjet dijes dhe mundësive profesionale rrezikon të dobësojë motivimin e studentëve.
Dhe një shoqëri që nuk u krijon hapësirë të rinjve për pjesëmarrje në vendimmarrje rrezikon të humbasë energjinë e tyre krijuese.
Studentët nuk janë vetëm përfitues të politikave arsimore.
Ata janë pjesëmarrës të domosdoshëm në zhvillimin e tyre.
Për këtë arsye, përfaqësimi studentor, transparenca universitare dhe vlerësimi i cilësisë së arsimit duhet të trajtohen si çështje themelore të politikës publike.
Dimensioni njerëzor dhe psikologjik i pasigurisë
Nga perspektiva mjekësore, duhet të kemi parasysh se pasiguria e vazhdueshme ekonomike dhe sociale mund të ndikojë në mirëqenien psikologjike të individit.
Stresi i lidhur me të ardhmen, vështirësitë financiare dhe mungesa e perspektivës profesionale janë faktorë që meritojnë vëmendje në politikat e shëndetit publik.
Natyrisht, pakënaqësia politike nuk është diagnozë mjekësore dhe protesta nuk duhet të patologjizohet.
Përkundrazi, angazhimi qytetar mund të jetë shprehje e përgjegjësisë dhe e dëshirës për ndryshim. Megjithatë, shoqëria duhet të kuptojë se kushtet në të cilat jetojnë dhe studiojnë të rinjtë ndikojnë në mirëqenien e tyre.
Prandaj, politikat për rininë nuk duhet të kufizohen te arsimi dhe punësimi.
Ato duhet të përfshijnë edhe shëndetin mendor, mbështetjen sociale, mundësitë kulturore dhe pjesëmarrjen demokratike.
Shqipëria dhe Kosova: dy realitete, një përgjegjësi ndaj brezit të ri
Shqipëria dhe Kosova kanë histori dhe rrethana institucionale të ndryshme.
Për këtë arsye, problemet e tyre nuk duhet të përgjithësohen mekanikisht.
Megjithatë, të dyja shoqëritë përballen me pyetje të rëndësishme mbi cilësinë e arsimit, zhvillimin ekonomik, mundësitë profesionale dhe marrëdhënien e të rinjve me institucionet.
Në Kosovë, ku brezat e rinj kanë një rol të rëndësishëm në jetën shoqërore, diskutimi mbi pjesëmarrjen e tyre në vendimmarrje meriton vëmendje të vazhdueshme.
Në Shqipëri, protestat aktuale krijojnë një rast për të analizuar jo vetëm kërkesat e studentëve, por edhe mekanizmat përmes të cilëve institucionet u përgjigjen atyre.
Në të dyja rastet, forcimi i demokracisë kërkon më shumë sesa mbajtjen periodike të zgjedhjeve.
Kërkon transparencë, llogaridhënie, institucione funksionale dhe mundësi reale për pjesëmarrje qytetare.
Përgjegjësia politike nuk përfundon me fitoren zgjedhore
Në një demokraci parlamentare, qeveritë marrin legjitimitetin përmes proceseve zgjedhore.
Ky legjitimitet është themelor dhe duhet respektuar.
Por mandati demokratik nuk e përjashton përgjegjësinë e vazhdueshme ndaj qytetarëve.
Një qeveri ka të drejtën të zbatojë programin e saj brenda kufijve kushtetues dhe ligjorë.
Qytetarët, nga ana tjetër, kanë të drejtën të kërkojnë transparencë, të kritikojnë vendimet dhe të protestojnë paqësisht.
Këto dy parime nuk janë kundërshtare.
Ato janë pjesë e së njëjtës renditje demokratike.
Po ashtu, opozita ka përgjegjësinë të ofrojë alternativa konkrete dhe të mos e reduktojë çdo pakënaqësi qytetare në instrument të konkurrencës partiake.
Përgjegjësia politike nuk matet vetëm me aftësinë për të fituar zgjedhje, por edhe me mënyrën se si ushtrohet pushteti ndërmjet dy proceseve zgjedhore.
Nga protesta te reforma: çfarë duhet të ndryshojë?
Nëse pakënaqësia studentore synohet të trajtohet në mënyrë afatgjatë, nevojiten mekanizma konkretë.
Së pari, kërkesat e studentëve duhet të dokumentohen, të analizohen dhe të diskutohen në mënyrë transparente.
Së dyti, institucionet arsimore dhe autoritetet publike duhet të përcaktojnë përgjegjësitë përkatëse dhe afatet e mundshme për adresimin e problemeve.
Së treti, duhet të krijohen mekanizma të matshëm për vlerësimin e cilësisë së arsimit, kushteve të studimit dhe lidhjes ndërmjet universiteteve dhe tregut të punës.
Së katërti, çdo pretendim për përdorim të tepruar të forcës ose për akte të dhunshme duhet të trajtohet përmes procedurave të ligjshme dhe hetimeve të paanshme.
Dhe së fundi, dialogu me të rinjtë duhet të vazhdojë edhe pasi protestat të kenë përfunduar.
Sepse qëllimi i një politike të përgjegjshme nuk duhet të jetë vetëm qetësimi i një situate të tensionuar, por trajtimi i shkaqeve që e kanë prodhuar atë.
Përfundim: Një demokraci e pjekur nuk ka frikë nga zëri kritik
Në mjekësi, ne e dimë se trajtimi i simptomave pa kuptuar shkaqet mund të sjellë vetëm përmirësim të përkohshëm.
Në politikë, e njëjta analogji na kujton rëndësinë e analizës së problemeve strukturore.
Nëse protestat trajtohen vetëm si çështje e rendit publik, rrezikojmë të mos kuptojmë plotësisht shqetësimet që i kanë nxitur.
Nëse institucionet i shohin të rinjtë vetëm si përfitues të vendimeve dhe jo si pjesëmarrës në proceset demokratike, rrezikojnë të dobësojnë besimin e tyre.
Dhe nëse shoqëria e zëvendëson debatin racional me përplasjen e vazhdueshme politike, hapësira për zgjidhje të qëndrueshme bëhet më e ngushtë.
Si mjek, besoj se dinjiteti i njeriut duhet të mbetet në qendër të çdo vendimmarrjeje publike.
Si akademik, besoj se mendimi kritik është një kusht i domosdoshëm për përparimin e shoqërisë.
Dhe si pjesëmarrës në politikën komunale në Gjermani, kam mësuar se përgjegjësia demokratike fillon me gatishmërinë për të dëgjuar, për të argumentuar dhe për të marrë vendime të arsyetuara.
Prandaj, protestat e të rinjve duhet të jenë një rast reflektimi për të gjithë: institucionet, universitetet, partitë politike dhe vetë shoqërinë.
Një demokraci e qëndrueshme nuk ndërtohet duke e konsideruar çdo kritikë si kërcënim dhe as duke e trajtuar çdo kundërshtim si të drejtë në vetvete.
Ajo ndërtohet përmes respektit për ligjin, dialogut të hapur dhe përgjegjësisë së ndërsjellë.
Sepse një shoqëri nuk duhet të shqetësohet vetëm kur rinia del në rrugë për të protestuar. Ajo duhet të reflektojë edhe mbi arsyet përse të rinjtë kanë arritur në përfundimin se rruga është vendi ku zëri i tyre mund të dëgjohet.
Dhe në fund, pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm se si do të përfundojnë protestat e sotme.
Pyetja është se çfarë do të ndryshojë nesër, në mënyrë që besimi i të rinjve te institucionet të mos mbetet një premtim i papërmbushur.
Të rejat Lexo më shumë
Ftohja apo gripi? Shenjat paralajmëruese që tregojnë kur duhet të shkoni te mjeku
Kosova synon blerjen e helikopterëve ushtarakë, ekspertët kërkojnë më shumë armatim
Policia vijon të përdorë plumba gome drejt protestuesve