“Hana”: Kur pesha e temës nuk shndërrohet në forcë kinematografike
Kritikë filmi | Regjia: Ujkan Hysaj | Skenari: Fadil Hysaj
Ardian JASIQI
Ka filma që të vendosin përpara një dileme të vështirë kritike: si të vlerësosh me drejtësi një vepër që trajton një plagë të rëndë shoqërore, pa e ngatërruar respektin për temën me vlerësimin e arritjes artistike?
“Hana”, me skenar të Fadil Hysajt dhe regji të Ujkan Hysajt, është pikërisht një film i tillë. Dhuna seksuale gjatë luftës në Kosovë, heshtja e imponuar mbi të mbijetuarat dhe përpjekja për të jetuar me traumën përbëjnë një material të jashtëzakonshëm dramatik. Megjithatë, rëndësia e kësaj teme, sado e padiskutueshme, nuk mjafton që një film të funksionojë si përvojë kinematografike.
Për afro një orë e gjysmë, “Hana” përpiqet ta kthejë dhimbjen e pashprehur në një rrëfim mbi kujtesën, identitetin dhe mundësinë e shërimit përmes artit. Synimi është i qartë dhe i respektueshëm. Problemi lind te mënyra se si organizohet materiali: filmi shpesh e deklaron traumën më shumë sesa e ndërton dramatikisht, ndërsa shtresëzimi i rrëfimeve nuk prodhon gjithmonë kompleksitetin e synuar. Në vend të një tensioni që grumbullohet, krijohet herë pas here një njëtrajtshmëri që e dobëson lidhjen emocionale me personazhet.
Një ide premtuese, një rrëfim i paqëndrueshëm
Në qendër është Sara, e interpretuar nga Sheqerie Buçaj, një aktore e përfshirë në një program art-terapie në një qendër rehabilitimi për gra. Ajo interpreton përvojat e të mbijetuarave të dhunës seksuale të luftës, por ballafaqimi me historitë e tyre zgjon edhe traumën e saj.
Identiteti i dytë, Hana, nuk është thjesht një emër tjetër: ai shërben si shenjë e një kujtese që Sara përpiqet ta mbajë të ndarë nga e tashmja. Kjo premisë krijon mundësi të shumta për një dramë psikologjike ku kufiri mes rolit teatror dhe përvojës personale bëhet gjithnjë më i pasigurt.
Edhe marrëdhënia me babanë, të interpretuar nga Refet Abazi, ofron një kundërvënie me potencial të veçantë: vajza përpiqet të jetojë me atë që nuk mund ta harrojë, ndërsa babai, i prekur nga demenca, humbet aftësinë për të mbajtur mend. Në planin simbolik, kjo është ndoshta ideja më e fuqishme e filmit. Por një simbol nuk krijon vetvetiu dramë. Ai duhet të marrë trajtë përmes veprimeve, marrëdhënieve dhe ndryshimeve konkrete të personazheve. “Hana” e ka këtë bosht, por nuk arrin ta zhvillojë me të njëjtën qartësi me të cilën e sugjeron.
Skenari mbështetet në ndërthurjen e rrëfimit personal me historitë e grave të tjera. Kjo zgjedhje mund të pasqyrojë karakterin e fragmentuar të kujtesës traumatike, por fragmentimi artistik dhe paqartësia narrative nuk janë e njëjta gjë. Në disa momente bëhet e vështirë të dallohet nëse po ndiqet e kaluara e Sarës, përvoja e një gruaje tjetër apo një situatë e inskenuar në kuadër të art-terapisë. Ambiguiteti mund të jetë mjet i fuqishëm, por vetëm kur filmi e orienton shikuesin emocionalisht edhe pa ia shpjeguar çdo detaj. Këtu, kalimet mes niveleve të rrëfimit nuk e ruajnë gjithmonë këtë orientim.
Arti si terapi dhe kufijtë e tij dramatikë
Ideja që interpretimi artistik mund të ndihmojë përballjen me traumën është shtylla konceptuale e filmit. Figura e Fanës, e interpretuar nga Ilire Vinca, përfaqëson hapësirën profesionale ku rrëfimet e të mbijetuarave mund të dëgjohen dhe të marrin formë. Është një këndvështrim që e largon “Hanën” nga filmi konvencional i luftës: dhuna nuk trajtohet kryesisht si ngjarje e së shkuarës, por përmes pasojave që mbeten në trup, kujtesë dhe marrëdhënie.
Megjithatë, mekanizmi dramatik i përsëritjes së traumës përmes interpretimit fillon të humbasë efektin. Skenat që duhet të thellojnë marrëdhënien e protagonistes me të kaluarën shpesh mbeten në regjistër të ngjashëm emocional. Për një film që synon të tregojë një proces të brendshëm transformimi, nuk mjafton që personazhi të rikthehet vazhdimisht te dhimbja; duhet të ndiejmë si ndryshon mënyra e tij e përballjes me të. Pikërisht kjo lëvizje, nga një gjendje psikologjike në tjetrën, nuk artikulohet gjithmonë bindshëm.
Problemi nuk është mungesa e skenave të rënda. Përkundrazi, filmi mund të kishte fituar nga më shumë përmbajtje dhe nga një besim më i madh te detajet e vogla të sjelljes. Një heshtje, një hezitim ose një reagim i papritur mund të komunikojë ndonjëherë më shumë sesa një rikrijim i drejtpërdrejtë i përvojës traumatike. Kur pothuajse çdo sekuencë kërkon të mbajë të njëjtën peshë emocionale, mungojnë kontrastet që e bëjnë dhimbjen të ndihet dhe jo vetëm të kuptohet.
Interpretimet dhe gjuha filmike
Sheqerie Buçaj përballet me një detyrë kërkuese: Të ndërtojë një protagoniste që është njëkohësisht aktore, dëshmitare dhe e mbijetuar. Dyzimi Sara–Hana krijon hapësirë për një interpretim me disa nivele, por shkrimi i personazhit nuk i jep gjithmonë mundësinë që këto nivele të dallohen në mënyrë organike. Në disa momente loja duhet të mbajë mbi vete peshën e shpjegimit psikologjik që skenari nuk e ka përpunuar mjaftueshëm. Kjo është më shumë çështje e ndërtimit të rolit sesa një përgjegjësi që mund t’i atribuohet vetëm aktores.
Prania e Refet Abazit si babai me demencë është e rëndësishme për strukturën kuptimore të filmit. Harresa e tij vendoset përballë kujtesës së pashlyeshme të së bijës, por marrëdhënia mes tyre do të kishte kërkuar më shumë zhvillim dramatik, jo vetëm ngarkesë simbolike. Edhe personazhi i Ilire Vincës, në funksionin e saj mbështetës, mbetet i lidhur kryesisht me idenë e procesit terapeutik. Këto figura e plotësojnë botën e filmit, por nuk arrijnë gjithmonë të krijojnë marrëdhënie që evoluojnë me forcën e nevojshme.
Në aspektin regjisorial, Ujkan Hysaj kërkon një gjuhë poetike dhe psikologjike, larg rindërtimit të drejtpërdrejtë të ngjarjeve të luftës. Ky është një drejtim legjitim, madje i nevojshëm për të shmangur përsëritjen e formulave të njohura. Sidoqoftë, poezia filmike kërkon një marrëdhënie të saktë mes ritmit, imazhit dhe nëntekstit. Në “Hana”, struktura e ndërthurur dhe ritmi relativisht i njëtrajtshëm e zbehin shpesh tensionin; montazhi nuk e kthen gjithmonë paqartësinë në kureshtje dramatike. Për rrjedhojë, shikuesi mund ta kuptojë plotësisht domethënien e temës, por të mbetet në distancë nga përjetimi i saj.
Midis pritjes kritike dhe arritjes së filmit
Edhe reagimet publike e tregojnë këtë dallim këndvështrimesh. Shkrimi i Shaban Maxharrajt në KOHA e ka trajtuar filmin si një rrëfim shumështresor të përballjes me traumën, ndërsa kritika e Agron Gërgurit e ka vlerësuar poetikën e dhimbjes dhe të mbijetesës. Nga ana tjetër, në komentet e shikuesve në platformën Letterboxd shfaqet edhe vërejtja për rrjedhën narrative dhe për linja që hapen pa u zhvilluar sa duhet.
Këto janë reagime individuale, jo një konsensus kritik ndërkombëtar; megjithatë, ato ndihmojnë të kuptohet pse filmi mund të pritet njëkohësisht si përpjekje e rëndësishme tematike dhe si vepër e pabarabartë artistikisht.
Prezantimi i “Hanës” në festivale jashtë Kosovës dëshmon qarkullimin e saj ndërkombëtar, por pjesëmarrja në një festival nuk është e barabartë me vlerësimin kritik. Në burimet e hapura të konsultuara nuk gjenden recensione të gjata, të argumentuara nga kritikë të njohur ndërkombëtarë që do të lejonin një krahasim të mirëfilltë. Prandaj gjykimi duhet të mbetet te ajo që filmi ofron në ekran, pa e mbështetur vlerën e tij te pesha morale e temës ose te historia e prezantimeve të tij.
Një film i nevojshëm, por jo plotësisht bindës
Merita kryesore e “Hanës” është vendosmëria për ta vendosur në qendër zërin e grave të mbijetuara të dhunës seksuale dhe heshtjen shoqërore që vazhdon t’i rëndojë. Filmi nuk i paraqet ato thjesht si figura të së kaluarës, por përpiqet të shqyrtojë jetën pas traumës dhe të drejtën për ta rrëfyer atë. Kjo është një zgjedhje me peshë qytetare dhe kulturore. Por detyra e kritikës është të pyesë edhe nëse rrëfimi, interpretimi dhe forma filmike arrijnë t’i japin kësaj zgjedhjeje forcën e merituar.
Në bilanc, “Hana” mbetet një vepër me një premisë të rëndësishme, me disa ide simbolike premtuese dhe me ambicie për ta trajtuar luftën përmes pasojave të saj psikologjike. Megjithatë, dramaturgjia e paqartë në disa kalime, përsëritja e të njëjtit regjistër emocional dhe mungesa e një zhvillimi më të ndjeshëm të marrëdhënieve e pengojnë filmin ta shndërrojë plotësisht këtë potencial në përvojë prekëse. Ai kërkon empatinë e publikut, por nuk ia jep gjithmonë mjetet kinematografike për ta ndërtuar atë.
Pikërisht këtu qëndron kufiri i tij: “Hana” flet për një dhimbje që duhet dëgjuar, por nuk arrin gjithmonë ta bëjë atë të ndihet me fuqinë që meriton.
Filmi po vazhdon të shfaqet në Cineplexx në Kosovë
Të rejat Lexo më shumë
Morën gjobë prej 602 euro për në rastin e Julian Alvarezit, katalanasit nuk pajtohen me vendimin
Makinat kineze i kalojnë makinat japoneze në Evropë për herë të parë
“Generali Stadium”, emri i ri i stadiumit të Milanit dhe Interit