“Ditch” nga Thure Erik Lund: A është ky shkrimtari më i madh norvegjez i kohës sonë?
I vlerësuar nga Karl Ove Knausgård si “shkrimtari më i madh bashkëkohor norvegjez”, Thure Erik Lund prezantohet më në fund para lexuesve anglishtfolës me romanin The Mystery of What Befell in the Ditch. I botuar fillimisht në vitin 1999, romani sjell portretin e një burri të zhgënjyer nga moderniteti, i cili kërkon të rikthehet te natyra dhe rrënjët e tij. Përmes humorit të errët, kritikës shoqërore dhe një gjuhe eksperimentale, Lund ndërton një rrëfim të pazakontë për tjetërsimin e njeriut bashkëkohor.
T-O-M. Këto janë inicialet e Tomas Olsen Myrbråtenit, rrëfimtarit të romanit The Mystery of What Befell in the Ditch, të cilat së bashku formojnë fjalën norvegjeze për “bosh”.
Dhe pikërisht boshllëku është një nga ndjenjat që e përshkon ekzistencën e tij.
Teksa i afrohet moshës 38-vjeçare, Tomasi ndihet tashmë si një relikt i së kaluarës. Ditët i kalon i kërrusur mbi tavolinën e kuzhinës ose duke vështruar nga dritarja, i bindur se tavani mund të shembet dhe ta shtypë.
Ai qan për gjendjen e tij personale, por edhe për atë të shoqërisë që e rrethon.
Për një gjë është i sigurt:
“Nuk jam më unë ai që qan, por bota. Është bota që qan brenda meje.”
Është një shprehje e përkryer e melankolisë ekzistenciale nordike, aq dramatike sa është pothuajse e pamundur të mos të shkaktojë edhe buzëqeshje.
Një shkrimtar i madh që më në fund përkthehet në anglisht
Karl Ove Knausgård e ka cilësuar Thure Erik Lundin si shkrimtarin më të madh bashkëkohor norvegjez.
Megjithatë, The Mystery of What Befell in the Ditch, i botuar fillimisht më 1999, është romani i parë i tij që përkthehet në gjuhën angleze.
Në qendër të veprës qëndron Tomasi, një personazh që vazhdimisht e përkufizon veten si njeri të jetës intelektuale, dikush që e jeton ekzistencën kryesisht përmes mendimeve.
Por kjo vetëdije e tepruar është njëkohësisht bekim dhe mallkim.
Njerëzit si ai, sipas rrëfimtarit, kanë aftësinë t’i shohin gjërat me një qartësi të pamëshirshme, por pikërisht kjo i bën të paaftë të gjejnë ngushëllim.
Tomasi e konsideron njeriun një qenie të mjerë, të përçmuar dhe të padenjë.
Madje, ai imagjinon një fund grotesk për njerëzit e kësaj natyre: të përfundojnë në fund të shoqërisë, të shtypur në baltë dhe llum, derisa pas miliona vjetësh të shndërrohen në naftë.
Një lloj nafte e krijuar nga mendimi dhe dëshpërimi njerëzor.
A po tallet Tomasi me veten?
Pyetja mbetet e hapur. Megjithatë, i lexuar në vitin 2026, personazhi duket më pak si një intelektual qesharak dhe më shumë si një profet ekologjik.
Nga rrënjët fshatare te zhgënjimi me modernitetin
Familja e Tomasit vinte nga një shtresë e varfër punëtorësh bujqësorë në Norvegjinë lindore.
Shumica e paraardhësve të tij kishin qenë njerëz pa arsimim formal, të lidhur ngushtë me tokën dhe punën fizike.
Kur Tomasi largohet për të studiuar në universitet, ai fillon të flasë për origjinën e vet me një ton shpërfillës, pothuajse përçmues.
Por me kalimin e kohës, veçanërisht gjatë udhëtimeve nëpër Norvegji, ai nis ta vërë në dyshim këtë qëndrim.
E trondit mënyra se si historia po shndërrohet në trashëgimi të paketuar për konsum, ndërsa traditat e vjetra popullore po përshtaten për t’u shitur turistëve.
Kultura nuk shihet më si një tërësi përvojash dhe marrëdhëniesh të jetuara, por si një mall tregtar.
Edhe natyra po e humbet egërsinë e saj.
Sipas Tomasit, madje as rrugët malore nuk dredhojnë më si dikur.
Në reflektimet e tij dëgjohen jehona të shkrimtarit dhe filozofit Henry David Thoreau, veçanërisht kur ai përfytyron fëmijë që humbasin në pyje, në një botë pa tabela, pa shtigje të përcaktuara dhe pa shenja të krijuara nga njeriu.
Një botë ku orientimi bëhet vetëm përmes trupave qiellorë dhe formave natyrore.
Romani kujton gjithashtu veprën Pig Earth të John Bergerit, sidomos në mënyrën se si trajton ndikimin e makinerive në jetën e fshatarëve, në gjuhën dhe marrëdhëniet e tyre.
Kritika e ashpër ndaj shoqërisë norvegjeze
Në thelb, romani trajton një temë universale: pakënaqësinë e njeriut me modernitetin.
Megjithatë, Lund këmbëngul që kësaj përvoje t’i japë një dimension veçanërisht norvegjez.
Tomasi i ngjan personazheve të zemëruara të shkrimtarit austriak Thomas Bernhard, të cilat sulmojnë pa mëshirë absurditetet e shoqërisë dhe klasës drejtuese.
Ai e përshkruan elitën qeverisëse norvegjeze si një grup njerëzish mburravecë, moralizues dhe hipokritë.
Sipas tij, kjo elitë ka krijuar një botë të dominuar nga qendrat tregtare, konsumizmi dhe një lloj mpirjeje kolektive.
Ai flet për një “ferr global norvegjez”, të populluar nga njerëz me shpirtra të zbehtë e të vyshkur, të cilët kërkojnë ngushëllim në kinema dhe palestra.
Ndër figurat që i konsideron profetë të rremë të kohës moderne përmend inxhinierët kompjuterikë, organizatorët e kurseve dhe përfaqësuesit e biznesit.
Në disa momente, retorika e tij të kujton manifestin e Unabomberit, me kundërshtimin e ashpër ndaj teknologjisë dhe shoqërisë industriale.
Por Lund nuk e paraqet këtë zemërim pa ironi.
Përkundrazi, shpesh krijon situata ku serioziteti i tepruar i Tomasit bëhet burim i një humori të errët.
Përplasja me ministren e Kulturës
Një nga episodet më groteske të romanit lidhet me përpjekjen e Tomasit për t’i shprehur publikisht bindjet e tij.
Ai mendon se kritikat ndaj shoqërisë moderne mund t’i paraqesë në një ese të porositur nga Ministria Mbretërore Norvegjeze e Kulturës.
Por ambicia e tij shkon edhe më larg.
Tomasi vendos t’ia thotë mendimet drejtpërdrejt në sy ministres së Kulturës.
Takimi përfundon në mënyrë katastrofike.
Ministrja nuk e pret mirë qëndrimin e tij, sidomos pasi Tomasi përdor edhe një fjalë fyese.
Rojet e sigurisë e nxjerrin nga zyra.
Pas këtij incidenti, reputacioni dhe pozita e tij shoqërore shkatërrohen.
Ai fillon të shihet si nacionalist, madje edhe si nazist.
Nuk arrin të gjejë punë dhe përfundimisht mbetet pa strehë.
Kthimi në fshat nuk sjell shpëtim
Pas rrënimit të jetës së tij në qytet, Tomasi vendos të kthehet në fermën e prindërve.
Ai shpreson të largohet nga dekadenca urbane dhe të rigjejë një mënyrë jetese më autentike, të lidhur me natyrën.
Por ajo që e pret nuk është aspak një parajsë fshatare.
Pjesa e mesme e romanit shndërrohet në një makth që të kujton një ndërthurje mes pikturave të Hieronymus Boschit dhe botës së errët kinematografike të Lars von Trierit.
Tomasi hap kanale në tokë dhe jeton me gruan e tij Helena, e cila ka probleme me alkoolin.
Përshkrimet e saj janë të pamëshirshme dhe groteske.
Ndërkohë, ai e mban të mbyllur vëllain e tij me aftësi të kufizuara intelektuale, përpara se ta braktisë në një fshat të largët suedez.
A është kjo Norvegjia autentike që Tomasi kishte kërkuar me aq dëshpërim?
Në vend të një jete të pastër e harmonike, ai gjen një botë të kalbëzuar, të mbushur me baltë, gjak, të vjella, yndyrë dhe alkool të prodhuar ilegalisht.
Kthimi te natyra nuk sjell qetësi.
Përkundrazi, zbulon një realitet po aq të dhunshëm dhe të shpërfytyruar sa ai i qytetit.
Gjuha si një nga personazhet kryesore
Një nga elementet më të veçanta të romanit është gjuha.
Ajo nuk shërben thjesht për të rrëfyer ngjarjet, por bëhet pothuajse një personazh më vete.
Paragrafët e Lundit janë shpesh të gjatë, të mbushur me fjali të ndërthurura, përsëritje dhe fjalë të reja të krijuara nga autori.
Përkthyesi David M. Smith është përballur me sfidën e përcjelljes së këtyre shpikjeve gjuhësore në anglisht, duke përdorur forma të pazakonta si enfletted, enhammered dhe vocabulation.
Në momente të tjera, sidomos kur Tomasi largohet nga mënyra urbane e të menduarit dhe të shprehurit, gjuha bëhet më e ashpër, më popullore dhe më e drejtpërdrejtë.
Ky ndryshim i vazhdueshëm i stilit pasqyron përplasjen e brendshme të personazhit mes botës intelektuale dhe dëshirës për një ekzistencë më të afërt me natyrën.
Një roman i vitit 1999 që parashikoi ankthin e epokës digjitale
Edhe pse u botua në fund të shekullit të kaluar, romani shfaq një ndjeshmëri të pazakontë ndaj problemeve që sot lidhen me kapitalizmin digjital.
Lund trajton mënyrat e reja të komunikimit dhe format gjuhësore që kërkon një shoqëri e mbështetur te të dhënat dhe informacioni.
Ai kritikon atë që e paraqet si shkencizëm çnjerëzor dhe pothuajse demonik, si dhe një kulturë që ka gjithnjë e më pak vend për alegorinë dhe imagjinatën.
Në këtë kuptim, shqetësimet e Tomasit tingëllojnë çuditërisht bashkëkohore.
Personazhi i krijuar në vitin 1999 duket sikur po reagon ndaj një bote që, dekada më vonë, do të mbizotërohej nga teknologjia digjitale, informacioni i pandërprerë dhe shndërrimi i gjithçkaje në të dhëna.
Një përfundim i jashtëzakonshëm në zemër të pyllit
Pjesa përmbyllëse e romanit është një nga momentet më mbresëlënëse të veprës.
Tomasi ndodhet i vetëm në pyll.
Ai nuk përpiqet më ta shpjegojë botën përmes teorive të mëdha shoqërore, por fillon ta dëgjojë.
Dëgjon veten, mjedisin që e rrethon, të kaluarën dhe të ardhmen.
Gradualisht, ndërgjegjja e tij duket se lidhet me gjithçka që ekziston përreth: jashtëqitjen, telat e çelikut, indet e vdekura bimore dhe kulturat bakteriale.
Në këtë bashkim të çuditshëm mes trupit, natyrës dhe gjuhës, ai arrin te një zbulim ekzistencial.
“Kjo isha unë. Një lloj forme e pluhurizuar e gjuhës, e cila rastësisht ishte përzier me substanca natyrore, aty-këtu.”
Është një përfundim i pazakontë, ku kufijtë mes njeriut dhe botës natyrore pothuajse zhduken.
Një vepër e errët, groteske dhe magjepsëse
The Mystery of What Befell in the Ditch nuk është një roman i lehtë.
Ai është i mbushur me monologë të gjatë, zemërim ndaj shoqërisë moderne, situata groteske dhe eksperimente gjuhësore.
Por pikërisht në këtë teprim qëndron edhe fuqia e tij.
Thure Erik Lund arrin të ndërthurë kritikën e modernitetit me humorin e errët dhe një ndjeshmëri të thellë për humbjen e lidhjes mes njeriut dhe natyrës.
Personazhi i Tomasit është njëkohësisht qesharak, shqetësues, i vrazhdë dhe çuditërisht largpamës.
Për lexuesin bashkëkohor, romani i vitit 1999 mund të duket më aktual sesa në kohën kur u shkrua.
Nëse vlerësimi i Karl Ove Knausgårdit se Lund është shkrimtari më i madh bashkëkohor norvegjez mund të mbetet çështje diskutimi, përkthimi i parë në anglisht i kësaj vepre tregon një autor me zë të veçantë, imagjinatë të fuqishme dhe një aftësi të rrallë për ta shndërruar dëshpërimin ekzistencial në letërsi.
Të rejat Lexo më shumë
Rubio u bën thirrje kubanëve të bashkëpunojnë me CIA-n për të sjellë ndryshime në vend
Drenica mbetet pa trajner, Jeton Mehmeti jep dorëheqje
Tensione në zgjedhjet e Serbisë, sulmues të maskuar rrahin një grup të rinjsh